Šta krije bečki Rajhsarhiv

Posted on June 26, 2013 by

0



Iako je od pljačke naše arhivske građe proteklo skoro sedamdeset godina, najveći broj ukradenih dokumenata još nije vraćen u Srbiju

Vojislav M. Jovanović – Marambo

Vojislav M. Jovanović – Marambo pažljivo je zabeležio šta je sve odneto iz naših arhiva i u kojoj količini tokom Drugog svetskog rata. Pedantno je zapisao koliko građe je ekspedovano bečkom Rajhsarhivu tokom oktobra i decembra 1943. godine iz arhiva Banata, Petrovaradina i Zemuna, a koliko je te iste građe 31. oktobra 1947. vraćeno u Srbiju. Prema autentičnim austrijskim dokumentima, koji približno odgovaraju i procenama naše Restitucione delegacije, u Beč je prispelo oko 214 do 255 tona, ili najmanje 21 do 25 vagona arhivskog materijala. Od tog obilja, U Srbiju je vraćeno 106 sanduka, što je samo jedan vagon ili tek deseti deo otetog.

Ovo su podaci iz knjige dr Vojislava M. Jovanovića „Potraga za ukradenom istorijom”, koju je objavila Izdavačka knjižara „Jugoistok” iz Beograda. Knjigu je za štampu priredio Vladimir Davidović, a predgovor napisao akademik Vasilije Krestić. Jovanovićev izveštaj o pljački srpskih arhiva za vreme nacističke okupacije pojavio se prvi put 1974. godine (iako je napisan još 1950) u „Zborniku za književnost i jezik” Matice Srpske, pod naslovom: „Jugoslovenske arhive u Drugom svetskom ratu – Beograd i Srbija”. Sada, šest decenija posle nastanka, Jovanovićev rukopis pojavljuje se prvi put u celini u knjizi „Potraga za ukradenom istorijom”.

Iako je od pljačke proteklo skoro sedamdeset godina, ističe Petar Đurić, veliki broj ukradenih dokumenata još nije vraćen u Srbiju. Jugoslovenske institucije su, koliko je poznato, poslednji put 1973. godine tražile od Austrije restituisanje zaplenjenih arhiva, povodom pedesetogodišnjice arhivskog sporazuma, sklopljenog daleke 1923, potvrđenog protokolom iz 1958. U otvorenom pismu upućenom austrijskoj ambasadi, najviše jugoslovenske naučne ustanove zahtevale su ispunjenje obaveza preuzetih međunarodnim pravnim sporazumima. Ništa se, međutim, nije dogodilo, zahtev je nestao u birokratskom natezanju i potonuo u diplomatskoj močvari.

Svi podaci su, ipak, sačuvani zahvaljujući dr Vojislavu M. Jovanoviću (1884–1968), istoričaru književnosti, poznatom po pseudonimu Marambo. U Prvom svetskom ratu (1914–1915) radio je u Presbirou srpske vrhovne komande. Potom je bio šef Presbiroa srpske vlade u Londonu i Vašingtonu. Po završetku rata bio je urednik „Srpskog književnog glasnika” (1920–1921), pa saradnik „Politike” (1921–1922). Zatim se zaposlio u Arhivi i Istorijskom odeljenju Ministarstva inostranih poslova. Bio je generalni konzul u Rimu (1927), pa savetnik poslanstva u Beču, Bernu i Londonu, gde je bio i otpravnik poslova. Dužnost načelnika Glavne arhive Ministarstva inostranih poslova obavljao je od 1937. do izbijanja rata 1941. godine.

Izgled Narodne biblioteke pre bombardovanja

 

Svestranog obrazovanja, širokog intelektualnog interesovanja i pouzdanih znanja, kaže akademik Vasilije Krestić, Jovanović se deceniju i po bavio problemima koji se tiču arhiva i arhivističke delatnosti. Stručno i naučno osposobljen za arhivističke poslove, on je, kao malo ko u našoj sredini, poznavao sve značajnije arhivske fondove i zbirke u čitavoj bivšoj Jugoslaviji, posebno u Srbiji. Stoga, nimalo slučajno, on se prihvatio zadatka da napiše podrobnu istoriju dobro organizovane i bezobzirne pljačke naših arhiva od strane Austrijanaca i Nemaca za vreme rata 1941–1945. godine. Tog odgovornog i mukotrpnog posla nije se poduhvatio iz trenutnih dnevnopolitičkih potreba, nije radio u žurbi da bi zadovoljio bilo čije zahteve, već stoga što je smatrao da je nužno, radi istorije, da bude zabeleženo i upamćeno kako su se Austrijanci i Nemci, kao okupatori i kao pripadnici civilizovanijih i kulturnijih naroda Evrope, pokazali kao prvorazredni vandali u odnosu na značajno kulturno dobro jednog naroda i jedne države, kakvi su arhivi.

Kao odličan poznavalac arhiva, Jovanović je bio konsultant Državne delegacije FNRJ za restituciju arhivske građe opljačkane od Austrijanaca i Nemaca u vreme Drugog svetskog rata. Imao je uvid u austrijsku i nemačku dokumentaciju koja se ticala pljačke naših arhiva. Zahvaljujući tome, njegova knjiga „Jugoslovenske arhive u Drugom svetskom ratu” napisana je, gotovo, isključivo na osnovu austrijskih i nemačkih izvora.

– Knjiga je, bez sumnje, pouzdano svedočanstvo o jednom ružnom i tužnom vremenu i o ljudima tog vremena, kojima su politika i ideologija pomutili svest. Ona je prava drama zasnovana na činjenicama sa tragičnim ishodima u kojoj su žrtve arhivi, arhivski fondovi i dokumenti neprocenjive naučne vrednosti. Osnovni motiv zbog kojeg su Austrijanci i Nemci krenuli u organizovanu pljačku srpskih arhiva bio je političke prirode. Opterećeni odgovornošću za izbijanje Prvog svetskog rata i za sva stradanja do kojih je došlo u tom ratu, verovali su da će u srpskim arhivima naći dokumente kojim će Srbiju i Rusiju, kao i njihove saveznike, učiniti odgovornim za rat i za sve njegove nedaće, a da će sa sebe skinuti odgovornost za silne ljudske žrtve i materijalna uništavanja – objašnjava Krestić.

Pitamo akademika Krestića u kakvom je stanju vraćena arhivska građa?

– Premda su mnogi arhivi koji su dospeli u ruke austrijskih i nemačkih arhivista prilikom pakovanja, transporta, raspakivanja i smeštaja u razne depoe bečkih arhiva i drugih za to određenih zgrada, najčešće bili u neredu, a nekada i u haotičnom stanju, rukovodstvo austrijskih arhiva, koje je bilo zaduženo da vrši restituciju, pobrinulo se da materijale određene za povraćaj dodatno ispretura i tek onda ih isporuči Restitucionoj delegaciji FNRJ – naglašava Krestić.

Iako je Jovanović knjigu nazvao „Jugoslovenske arhive u Drugom svetskom ratu”, ona se, najvećim delom, odnosi na pljačku srpskih, a tek u neznatnoj meri na pljačku slovenačkih i hrvatskih arhiva. Možda se i zato izdavač odlučio da prvom zasebnom izdanju knjige sada da naslov „Potraga za ukradenom istorijom”.

———————————————

Vatra progutala važne knjige

U bombardovanju Narodne biblioteke Srbije na Kosančićevom vencu, 6. aprila 1941. godine, uništena je riznica dragocene građe za političku, društvenu i kulturnu istoriju srpskog naroda. Nestali su mnogi unikati naših štampanih knjiga i jedinstvene zbirke dnevne štampe i časopisa, važnog izvora za srpsku istoriju 19. veka. Nepovratno je izgubljeno 1.390 rukopisa, od kojih su mnogi iz srednjeg veka.

Politika, Zoran Radisavljević